در حال مشاهده | نامه‌ به مردی که می‌خواست به شوروی برود، اما سر از امریکا درآورد

نامه‌ به مردی که می‌خواست به شوروی برود، اما سر از امریکا درآورد

الف عزیزم، نوشتن این نامه از خیلی وقت پیش، از همان پاییز تهران ـ که از آن فانتزی‌هایی بود که نباید هیچ‌وقت خاطره می‌شد‌ ـ شروع شد. توی کله‌ام. از همان بحث شوخی/جدی‌مان توی کافه، که آقا اصلن حالا که شوروی‌ای در کار نیست و جمع‌کردن پول خرید جزیره هم سال‌ها طول می‌کشد، همه جمع‌ کنیم برویم کوبا. برویم همان‌جا دور هم تا آخر عمر در آخرین بقایای سوسیالیسم یا لااقل شبه سوسیالیسم زندگی کنیم ـ این‌ها را من می‌گفتم ـ و مخالفت  تو که هنوز  امید داری که آفتاب روزی، که آفتاب روزی، بهتر از آن روزی که…و با تکیه بر منطق کتاب دینی نمی‌دانم کلاس چندم در باب گناه‌کردن و نکردن به گمانم، می‌گفتی آدم هنر نکرده‌ در کوبا به آرمان‌های سوسیالیسم پای‌بند باشد. اگر در دل سرمایه‌داری پایبند باشی هنر کرده‌ای ـ حالا فکر کن که من در نزدیکی‌های سی‌سالگی اصلن دنبال هنر کردنی در زندگی‌ام باشم الف عزیزم ـ   بعد هم کشید به بحث فرسایشی رفتن و ماندن و آن‌ها که رفتند همه از دم فلان و ما که ماندیم و آه و امان از ما که ماندیم…موقع خداحافظی  وقتی کافه خلوت شده بود، صدایم را صاف کرده بودم که بگویم: اما همه‌ی آن‌هایی که رفتند، از اول‌ش نمی‌خواستند بروند که بروند…خیلی‌ها رفتند که برگردند. لب‌هایم ولی از هم باز نشد. عوض‌ش زدم زیر گریه. فقط گفتم من خیلی خسته‌ ام. من از همان شب دارم توی کله‌ام به تو می‌نویسم. حالا هم که بالاخره میمون‌های توی سرم دست از بپربپر برداشته‌اند و ذهن‌م آرام گرفته‌است و جمله‌ها دارند مرتب می‌شوند جایی هستم که ابزار نوشتنی در اختیارم نیست.

پاییز که برگشتم تهران، از هواپیما و پرواز با تاخیر هفت‌ ساعته که پایین آمدم، کسی پشت شیشه‌ها منتظرم نبود. هیچ‌کدام از آن آدم‌ها‌ی هیجان‌زده‌‌ی منتظر و گل به‌دست، دنبال من نیامده بودند. مادرم فکر کرده‌بود پدرم می‌آید دنبال‌م. پدرم فکر کرده بود حالا چه کاری‌ است این‌همه راه تا فرودگاه، بچه که نیست، خودش بیاید. بله، من یقین دارم در خیلی از شهرهای بزرگ اروپا اگر پیاده می‌شدم کسی هیجان‌زده منتظرم بود. اما در تهران، آقای عسگری، راننده‌ی میان‌سال و خسته‌ی موسفید، زحمت بلند کردن سی‌وپنج کیلو بار و جا دادن‌ش را در صندوق عقب ماشین‌اش کشید و ورودم را به وطن‌م خوش‌آمد گفت و از تاخیر گفتم و از تحریم گفت و از فرودگاه امام تا خانه را گپ زدیم. تو می‌دانی من در تهران خانه و خانواده‌ی درست و درمانی ندارم. چهار سالی می‌شود که وقتی دوستانم می‌خواهند قراری بگذارند یا سراغم بیایند می‌پرسند پیش مادرت هستی یا پدرت که هیچ‌کدام از این خانه‌ها خانه‌ی من نیستند. در خانه‌ی مادرم اتاق خیلی کوچکی است مثلن اتاق من، که اتاق من نیست، با این‌که همه‌ی وسایل‌م از خانه‌ی قبلی، تخت و میز و کتاب‌خانه و حتا عروسک‌های بچگی‌ام به زور توی‌ش چپانده شده‌است. من هیچ‌ خاطره‌ای در این اتاق ندارم. در آن بزرگ نشده‌ام. مادرم بعد از جدایی خریده‌است. وقتی که من رفته بودم و اتفاقن فقط چند تا کوچه از خانه‌ای که آرمین چندماه پیش توی‌ش خودش را نفله کرد فاصله‌ دارد، که آن خانه هم خوب برخیابان است و  پیش مادرم که می‌رفتم تا پرده‌های نشیمن ساکنین جدیدش را می‌دیدم.

“من با سفر تا سر ِ کوچه هم نرفته ام” ـ این را علی‌عبدالرضایی گفته‌است وقتی هنوز انقدر چرت‌وپرت جای شعر نمی‌گفت ـ حکایت من است الف عزیزم. من مهاجرت نکرده‌ام هیچ‌وقت. مسافرت رفته‌ام. رفتم که برگردم. وقتی می‌رفتم اصلن از کسی درست و حسابی خداحافظی نکردم. مهمانی‌ای در کار نبود. هیچ‌ کدام از وسایلم را به کسی نبخشیدم. روی کتاب‌خانه‌ام ملافه‌ی کلفت کشیدم و رویش چسباندم امانت داده نمی‌شود. خرت و پرت‌های محبوب‌م را توی یک کارتن گذاشتم ته کمد لباس‌های آرمین، مهر و موم شده. تا روزی که دوباره برگشتم پس‌شان بگیرم. ـ الان حتا درست یادم نمی‌آید به‌جز دمپایی‌های کهنه‌ی نارنجی و دفترخاطرات قفل‌دار دوم راهنمایی تا سوم دبیرستانم  چه ‌چیزهایی توی آن کارتن بود و خرت و پرت‌های محبوب زندگی‌ام آخر‌ش سر از زندگی چه‌ کسی درآورند ـ  پاییز امسال چندتا از کتاب‌های قدیمی و عزیزم را  بخشیدم. حتمن تو می‌دانی کسی که کتاب‌های‌ش را ببخشد دیگر هیچ امیدی به ماندن ندارد. من همه‌ی این پنج‌ سال مراقب بودم هیچ‌ پلی پشت سرم خراب نشود. الان که پشت سرم را نگه می‌کنم، کاش خرابه، هیچ‌چیز هیچ‌چیز نمی‌بینم.

زندگی هندوستانی، نگاه‌م را خیلی نسبت به زندگی عوض کرده‌است. خیلی وقت است زندگی مفهموم مسابقه‌ای اش را برایم از دست داده. دلم می‌خواهد بدانی از موضع الان من، برنده و بازنده بودن در زندگی معنی ندارد، حسرت خوردن و پشیمانی معنی ندارد، وقتی به تو از رفتن و ماندن می‌گویم. اصلن مغز من دیگر  مدت‌هاست در حیطه‌ی تعاریف معمول  موفقیت و  پیشرفت و زندگی سالم و …کار نمی‌کند.  می‌خوام بدانی مردم تماشاچی مسابقه‌ی زندگی ما نیستند که تو انقدر نگرانی. قرار نیست زندگی‌مان را با معیار‌های سعادت و خوش‌بختی همان‌هایی که  چپ و راست فحش‌شان می‌دهیم، بسنجیم. من وقتی به رفتنم و به نبریدن‌م فکر می‌کنم، می‌بینم در آن لحظه با آن موقعیتی که داشتم، با مغز بیست و‌چهارساله‌ام، کار درستی به نظرم رسیده بود. تنها واقعیت موجود هم همین است. به چیز دیگری فکر نمی‌کنم چون دیگر چیزها، از اختیار من خارج بودند. من فقط رفته بودم که  برگردم.

رفیق عزیزم، نمی‌دانم اگر هرگز نرفته بودم چه می‌شد و یا اگر همه مانده بودند، همه‌ی کسانی که این چند ساله رفته‌اند، می‌ماندند الان اوضاع ایران چه‌طور بود. حدس من این است که چندان توفیری نمی‌کرد. شاید هم می‌کرد. راجع‌به خودم می‌دانم که قطعن این کسی نبودم که الان دارد توی کله‌اش این جملات را خطاب به تو می‌گوید. آدم دیگری بودم که با چیزی که الان هستم خیلی تفاوت داشت. شاید اصلن دیگر رفاقتی بین‌مان نمانده بود که نامه‌بازی‌ای باشد. خودت با چندتا از رفقای هنوز در ایران مانده‌ی آن‌سال‌ها ارتباط داری؟ ‌ این داستان پیچیده‌تر از آن است که با یک قانون عمومی “هرکی بره جاکشه” خیال همه در تصمیم‌گیری راحت شود. یا این که آن‌طور که تو خیال می‌کنی، اگر اصلن امکان رفتن برای هیچ‌کس نبود، مرزها بسته بود مثلن، تا حالا همه چیز درست شده بود. من فکر می‌کنم آدم‌ها وقتی می‌روند تازه جاکشی‌شان فرصت بروز پیدا می‌کند و  بهتر قابل تشخیص‌. رفتن، به صرف رفتن، کسی را جاکش نمی‌کند. ماندن، به صرف ماندن هم کسی را مبارز.

الف جانم،‌ ما دیگر به قبل از خرداد هشتاد و هشت برنمی‌گردیم، همان‌طور که پدران و مادران‌مان دیگر به قبل از شصت و هفت. تو بخت این را داشتی بخشی از تاریخی باشی که من فقط  فیلم‌اش را تماشا  کردم. برای تو از یک روزی به بعد معنی امام حسین تا آزادی تغییر کرد. معنی مردم تغییر کرد وقتی کنارشان ایستادی. من تجربه نکردم. برای من هنوز تنهایی شصت و هفت از باهم بودن هشتاد و هشت پررنگ‌تر است. امام حسین تا آزادی هربار فقط  شلوغ‌تر شده‌است. مردم غمگین‌تر و تلخ‌تر و عجیب‌ وغریب‌تر شده‌اند. همین است که از برگشتن و ماندن و برای همیشه ماندن حرف زدن برای من انقدر سخت‌است. آیا من هم جاکش شده‌ام؟ نمی‌دانم.  اما دل‌م می‌خواهد وقتی که باز همه زندگی‌ام را ریختم توی یک چمدان و  از هندوستان رفتم، جایی در این دنیا وجود داشته باشد که با خیال راحت بگویم خانه. حالا این ‌‌خانه توی جزیره‌‌ای وسط اقیانوس باشد یا کوبا یا هرجای دیگر. فقط وجود داشته باشد.

نامه‌ام خیلی طولانی شد. طبیعی است وقتی حرف‌هایی یک‌ فصل سال توی دل آدم بماند.

از خودت مراقبت کن عزیز من. به هرحال ماه بهمن، ماه خون و قیام است.

دل‌تنگت

‌گلی

زمستان 90، داداوادی، داما سامیتی، اتاق هفت آ، دوره‌ی سکوت دوم، هندوستان

نگارش شده توسط گل‌ناز در 22 ژانویه 2012